Bevat spoilers – wie nog niet het laatste seizoen van La Casa de Papel heeft gekeken, is gewaarschuwd

Anton Checkov zou ooit gezegd hebben: als je een pistool toont in de eerste akte, kan je maar beter zorgen dat het afgaat in de derde.

Deze uitspraak wordt sindsdien ‘Checkov’s gun’ genoemd. Het heeft te maken met verwachtingen, en hoe je die (niet) inlost bij het maken van een verhaal. Wanneer je een pistool introduceert, verwacht het publiek dat hier vroeg of laat wat mee gebeurt. Gezien pistolen slechts één echte functie hebben (afgevuurd worden), ligt het voor de hand dat het gebruikt zal worden om een daad van geweld mee te plegen (dreigen, afvuren, iemand een klap verkopen met de kolf, …).

Remove everything that has no relevance to the story. If you say in the first chapter that there is a rifle hanging on the wall, in the second or third chapter it absolutely must go off. If it’s not going to be fired, it shouldn’t be hanging there.
— Anton Chekhov

Het ogenblik waarop duidelijk wordt dat er een pistool in het spel is, ontstaat spanning van de hoogste soort: nu staan er levens op het spel. Het publiek weet misschien nog niet meteen op welke manier, maar men voelt wel aan dat de spanning een nieuw niveau bereikt. Men verwacht ook dat die spanning vroeg of laat op een bevredigende manier wordt ingelost. Doet de schrijver dat niet, dan riskeert ze de verwachtingen van het publiek te schenden en teleurstelling zal haar deel zijn. Komt het pistool na die eerste introductie niet meer aan bod, dan zal de lezer of kijker het gevoel hebben dat er iets niet klopte in het verhaal.

Het is onze taak als schrijver om innovatief om te springen met dit idee. Hoe kan je het plot van je verhaal laten draaien rond dat pistool, zonder het te laten knallen? Want dat is de kern van de zaak: wanneer het pistool opnieuw in beeld komt, moet het een belangrijke rol spelen om de scene, de akte of zelfs het volledige verhaal een nieuwe wending te geven. Als die wending er komt zonder een vliegende kogel, of op een manier die het publiek nog niet eerder zag, dan is de missie van de schrijver geslaagd. De spanning die werd opgebouwd vond een uitweg. De held ontsnapt door zijn tegenstander te bedreigen met het pistool, of door iemand er een klap mee te verkopen, of door het met diamanten ingelegde gouden pistool van de dealer in een rivier te keilen, waardoor alles wat de eigenaar al gedaan heeft om het ding terug in handen te krijgen voor niets was…

Verhalen zitten vol met Checkov’s pistolen, wanneer je er oog voor krijgt. Eng bekeken is elk type wapen mogelijk een pistool van Checkov: een mes, een zwaard, een bom, een kernraket, een tank, …

Breder bekeken kan eender welk voorwerp of zelfs gebeurtenis dat vroeg in het verhaal een hoge verwachting creëert en deze later in het verhaal innovatief inlost die functie vervullen.

Spoiler vanaf hier!

In de succesvolle Netflix serie La Casa de Papel (Money Heist) probeert een sympathieke bende overvallers de Nationale Bank in Madrid te overvallen, het goud om te smelten en buiten te smokkelen (seizoenen 3-5). Uiteraard gaan er dingen mis. Het brein van de groep, de sympathieke en briljante El Profesor (Alvaro Morte), wordt gevangen genomen en mishandeld door Alicia Sierra (Najwa Nimri), een politie-inspectrice die alle regels heeft overtreden en op eigen houtje handelt. In dit deel van het verhaal is Sierra een schurk. Sierra mishandelt de Professor, bedreigt hem, knalt hem zelfs in de voet. Haar pistool is niet het pistool van Checkov. Haar buik is dat wel. Wat eerst opvalt wanneer het personage wordt geïntroduceerd, is haar hoogzwangere toestand. Meteen weet het publiek: vroeg of laat gaat die knallen, en liefst op een ongelegen moment.

Dat moment breekt aan op het einde van seizoen 4: Sierra heeft een heel seizoen bewezen hoe meedogenloos ze is met een half leger aan politiemensen in haar rug. Tegen het einde van het seizoen snijdt ze de banden door met haar collega’s en trekt er alleen op uit om El Profesor te vinden. Wie weet wat ze met hem zal doen, eens ze hem in haar klauwen heeft? Het seizoen eindigt met de vangst van de Profesor, in zijn hoofdkwartier in een verlaten fabrieksgebouw. Niemand weet waar ze zijn, en hij is overgeleverd aan haar sadistische genade.

Dat is de set-up voor de start van seizoen 5, en een mooi punt om mijn tienerzoons een portie ergernis te bezorgen. ‘Voor deze reeks voorbij is, komt die baby ter wereld. En El Profesor gaat haar moeten helpen bij de bevalling.’ Gezucht en draaiende ogen op de bank. ‘Papaaah. Je weet niet alles.’

Maar ik weet wel een beetje over verhalen en genres J

Tegen aflevering 3 is het al zover: Sierra ziet dat haar vroegere collega’s van politie, inlichtingendienst en leger haar publiekelijk allerlei naars in de schoenen schuiven, terwijl zij net van zin was El Profesor aan hen uit te leveren. Ze is aartsgevaarlijk, totaal geïsoleerd, en gewapend. De eurocent kan beide kanten op vallen. Dan knappen haar vliezen (knal!) en begint de geboorte van haar kind. De rest van de aflevering is er een van toenemend ongeloof en ergernis vanwege de tienerzonen op de bank, terwijl mijn voorspelling zich in alle juistheid ontvouwt.

Toeval? Of weten de schrijvers van La Casa precies waar ze mee bezig zijn? Een hoogzwanger personage in een thriller, horror of actiesetting moet bevallen, en liefst op een zo ongelegen mogelijk moment. Er staan opnieuw levens op het spel, waardoor de spanning wordt opgedreven. En het is een geweldige manier om je scene, acte of zelfs het volledige verhaal een nieuwe wending te geven. Het geeft je personages een punt waarop ze hun ware aard kunnen tonen. In het geval van El Profesor: de held die ook in moeilijke situaties kiest om te doen wat juist en goed is, of hun houding te laten evolueren. Dat geldt voor Alicia Sierra: ik voorspelde dat zij op de een of andere manier de kant van de overvallers zou kiezen. Tot ergernis van de jeugd klopte dat ook!

Mogelijk zijn er nog effectieve varianten op het pistool van Checkov?